Discurso de Leandro Despouy al recibir la condecoración Mejitar Gosh

Print Friendly, PDF & Email

SARKISIAN-DESPOUY

República de Armenia, diciembre de 2010

Agradezco al presidente de Armenia Serge Sarkisian por haberme honrado con la prestigiosa condecoración Mejitar Gosh. Ello muestra la generosa hospitalidad del Estado y el pueblo armenios, que me han permitido participar y hacer propia una causa de tan elevada significación como es el reconocimiento internacional del Genocidio que sufrió este pueblo entre 1915 y 1923 a manos del Imperio Otomano y la República de Turquía. Desde hace décadas he podido compartir la lucha del pueblo armenio, sus anhelos y decidido empeño en el restablecimiento de la  justicia, la vigencia del derecho a la verdad y la condena del negacionismo. En el curso de este camino que hemos transitado juntos han sucedido hechos de una enorme significación para mi vida y son esos hechos los que hoy me traen a este país.

En 1985, como miembro de la Subcomisión de Derechos Humanos de las Naciones Unidas y como diplomático de la recién inaugurada democracia argentina liderada por el presidente Raúl Alfonsín, participé activamente del arduo debate que culminó con la aprobación del Informe del célebre experto inglés Benjamin Whitaker, que consagró el reconocimiento internacional del Genocidio por las Naciones Unidas. En ese momento se estaban dando los pasos iniciales que habrían de consolidar el principio de jurisdicción universal y transitábamos hacia un mundo en el que los derechos humanos serían el eje central de los procesos democráticos y de las relaciones entre los Estados.

 Por ello, el reconocimiento de la ONU tuvo una enorme trascendencia. No me atrevo a asumir la responsabilidad de describirlo, pues se trata de un acontecimiento que conmocionó a varias generaciones de armenios y proyecta su impacto sobre las futuras. A partir de allí cambiaron definitivamente las relaciones entre  la República de Armenia y la Diáspora, y la de este país con la República de Turquía y con el mundo. Prueba de ello fueron los sucesivos reconocimientos del Genocidio que llevaron a cabo numerosos países, parlamentos nacionales y regionales, entre otros. La trascendencia de ese cambio se proyecta hasta hoy y se verifica, por ejemplo, en los condicionamientos al ingreso de  la República de Turquía en la Unión Europea.

El reconocimiento fue una larga lucha de la Diáspora que cohesionó su cimientos y una auténtica conquista de quienes habían sido víctimas y sus descendientes. Por ello se transformó en un símbolo de  identidad que conquistó un espacio en la escena internacional. Ese patrimonio debe ser custodiado y  compartido  de manera cuidadosa porque se trata de un logro común y todos  debemos participar en su resguardo y preservación.

Además del impacto al interior de la Diáspora y de Armenia fue muy relevante el que tuvo en el nivel internacional y en el campo de los derechos humanos. El principio básico en que se que sustentó el reclamo de reconocimiento fue el derecho de los pueblos a la memoria, y su formulación jurídica gestó, acompañó y profundizó la consagración del derecho a la verdad en tanto derecho inalienable, irrenunciable y vinculante para todos los Estados.

Esta fue la contribución invalorable de los armenios a la apertura y desarrollo de un debate de alcance universal –aunque con progresos desiguales según las regiones– a partir  del cual el mundo no olvidaría jamás hechos aberrantes y repudiables que ofenden la condición humana como son los genocidios y los crímenes contra la humanidad.

Desde entonces se produjo una evolución vertiginosa, deslumbrante, en el  juzgamiento de este tipo de crímenes por tribunales nacionales e internacionales, al extremo de que hoy es tan familiar hablar del tribunal que juzgó a los militares de Argentina como de los tribunales internacionales o mixtos de Camboya, Sierra Leona, Ruanda, ex Yugoslavia, etc. A ello se suma la aplicación del principio de jurisdicción universal por los tribunales nacionales, lo que permite el juzgamiento de este tipo de crímenes aun cuando se los hubiese cometido fuera de las fronteras nacionales.

En realidad, si es mucho lo que Armenia le debe al mundo por el reconocimiento,  es todavía más lo que el mundo le debe a Armenia por haber logrado, en condiciones harto difíciles, la reconstrucción del tejido inicial de la memoria, de su legitimidad entre los pueblos y, al mismo tiempo, la construcción jurídica del derecho a la verdad.

Recordemos que en 1915, en conocimiento de lo que estaba sucediendo con los armenios en Turquía, hubo un compromiso de Francia, Inglaterra y Rusia de juzgar a los responsables de esos “crímenes contra la humanidad”; pero esto no sucedió. En 1919, en la Conferencia de Paris se interpretó que las instituciones y la legislación internacional no eran adecuadas para hacerlo; el corpus legal de la Conferencia establecía la posibilidad de juzgar crímenes cometidos entre estados, pero no los perpetrados contra sus propios habitantes –y los armenios eran súbditos otomanos–.

Y aunque establecía la creación de un tribunal, tampoco fueron juzgados en virtud del Tratado de Sèvres (1920); ni prosperó una contradictoria iniciativa de juzgamiento de Gran Bretaña, bajo su legislación; los prisioneros en su poder, en Malta, fueron devueltos a Ankara y liberados. Las cortes marciales dispuestas por el gobierno otomano (1918-1922) que establecieron condenas –algunas pocas se llevaron a cabo– fueron levantadas por el Movimiento Nacionalista Turco y sus archivos –ocultos, dispersos, incompletos, destruídos o robados, según el historiador Taner Akcam– serían una de las fuentes importantes para ratificar el planificado aniquilamiento de la población armenia. Muchos de los incriminados recibieron altos cargos en el gobierno nacionalista. En la Conferencia de Lausana (1922-23)  todos los criminales fueron amnistiados.

Ésta y muchas otras razones ubican a Armenia, luego del veredicto de la ONU, en un sitio particular por tratarse de  una comunidad nacional que fue víctima, atravesó las encrucijadas del silencio y vivificó su dignidad a través del reconocimiento.  Ello constituye un ejemplo edificante de lo mejor de la condición humana, de la identidad de los pueblos y de su lucha para prevenir futuras repeticiones. Vivimos en un mundo agitado por la violencia, las guerras larvadas y, en las últimas décadas, hemos visto renacer el espectro de los genocidios en los Balcanes, Camboya; en la región de los Grandes Lagos en África y en la actualidad las situaciones en Sudán y en la República Democrática del Congo son muy preocupantes. Estos casos son muestras de los riesgos y amenazas que se ciernen sobre el futuro de la humanidad.

En ese contexto, Armenia tiene un rol y una responsabilidad mayúsculos en la promoción y establecimiento de espacios como el Seminario que se celebra en estos días y así también en otros foros permanentes, como institutos y academias, desde donde se impulsan reflexiones en favor de la prevención y acciones encaminadas a frenar hechos o acontecimientos capaces de configurar, por su gravedad o nivel de desarrollo, procesos genocidas o crímenes contra la humanidad. Por ello, sólo una adecuada articulación de esfuerzos entre el Estado armenio y la sociedad civil de la Diáspora permitirá desarrollar estrategias verdaderamente eficaces para derrotar definitivamente el negacionismo.

Armenia tiene la experiencia y la autoridad moral para hacerlo. La paz es un camino sinuoso y cada día más difícil de alcanzar, al menos en varias regiones del planeta. La del Cáucaso, como tantas otras, necesita atenuar riesgos. En ese sentido, las amenazas de Azeibarján, como aliado de Turquía, sobre Nagorno Karabagh representan un peligro real para su población y para la propia República de Armenia. En estas circunstancias, la lucha por la prevención de los genocidios no sólo es una propuesta noble y fecunda para el mundo, sino que tiene un anclaje específico en la región.

Este es el camino que marca la experiencia armenia y que convoca al mundo como herramienta de paz y de solución pacífica de controversias. El negacionismo es su antinomia y bien sabemos sus perniciosas consecuencias y su nefasta perdurabilidad tanto en el nivel internacional, donde las relaciones políticas y económicas con el mundo se ven trabadas en los países que lo practican, tal es el caso de Turquía; como también internas, donde imponer el negacionismo en el nivel nacional significa necesariamente socavar el Estado de derecho, exaltar las prácticas represivas, la persecución, y, al mismo tiempo, amordazar la justicia.

Al recibir esta condecoración no puedo menos que desear para Armenia el destino de paz y prosperidad que se merece. Deseo también la resolución pacífica de sus controversias, en armonía con sus intereses históricos muchas veces dañados y postergados, en un contexto regional extremadamente complejo en el pasado y en la actualidad.

Vengo de un país donde el reconocimiento del Genocidio de los armenios es una política de Estado, y me siento unido a este pueblo por la lucha en la que participamos juntos y por la enorme contribución que han hecho a la Argentina que los acogió y, al mismo tiempo, recibió de ustedes el más firme empeño de genuina laboriosidad, cualidades  que hoy se expresan en el campo profesional, las ciencias y la vida pública.

Señor Presidente

Qué importante es para nosotros este momento, en que podemos sentir que ya formamos parte de una historia común.


 

 

Խորին շնորհակալութիւններս Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահ՝ պարոն Սերժ Սարգսեանին, որ զիս մեծարած է «Մխիթար Գոշ» շքանշանով։ Այս պատիւը ապացոյց մըն է Հայաստանի պետութեան ու ժողովուրդին հիւրընկալութեան, որ զիս առիթ տուած է մասնակից ըլլալու եւ իմ սեփականութիւնս դարձնելու այդքան գերազանց նշանակութիւն ունեցող դատ մը ինչպէս է 1915էն 1923 թուականներուն Օսմանեան Կայսրութեան եւ Թուրքիոյ Հանրապետութեան կողմէ գործադրուած Հայոց Ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչումը։ Տասնամեակներէ ի վեր կարողացած եմ մօտենալ հայ ազգի պայքարին եւ պահանջքին, ինչպէս նաեւ արդարութեան վերահաստատման ջանքերուն, ճշմարտութեան իրաւունքի հաստատման եւ ճխտողականութեան դատապարտման։ Միասնաբար շրջած այս ճանապարհին ընթացքին պատահած են դէպքեր որ մեծ նշանակութիւն ունեցած են իմ անձնական կեանքիս համար, եւ այդ դէպքերն են որ այսօր ինձ կը բերեն մինչեւ այս երկիրը։

1985 թուականին, Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան Մարդկային Իրաւանց Ենթայանձնախումբին որպէս անդամ, եւ Նախագահ Ռաուլ Ալֆոնսինի ղեկավարած նոր հաստատուած արժանթինեան ժողովրդավարութեան դիւանագէտ, գործօն մասնակցութիւն ունեցած եմ երկար բանավէճերու, որուն եզրափակումը եղաւ Պենճամին Ուիթըքէր անգլիացի հռչակաւոր մասնագէտի Տեղակագրի ընդունումը, որ Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան կողմէ Ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչումը հռչակեց։ Այդ ժամանակ սկզբնական քայլերը տեղի կ’ունենային որ պիտի ամրացնէին համաշխարհային գետնահողի սկզբունքը, եւ կ’ուղղուէինք դէպի աշխարհ մը ուր մարդկային իրաւունքները հիմնական առանցքը պիտի ըլլային ժողովրդավարական ընթացքներուն եւ պետութեանց միջեւ փոխ-յարաբերութեանց։

Առ այդ, ՄԱԿի կողմէ ճանաչումը մեծ արձագանգ գտաւ։ Չեմ համարձակիր զայն նկարագրելու պատասխանատուութիւնը ստանձնել, տրուած ըլլալով որ եղաւ հայերու մի քանի սերունդներ ցնցող դէպք մը, եւ ապագայ սերունդներուն վրայ ալ ազդեցութիւն պիտի ունենայ։ Ատկէ ետք բոլորովին փոխուեցան Հայաստանի Հանրապետութեան եւ Սփիւռքի միջեւ յարաբերութիւնները, եւ այս երկրի ու Թուրքիոյ եւ աշխարհի հետ յարաբերութիւնները։ Անոր ապացոյցը եղաւ Ցեղասպանութեան ճանաչման հետեւողական ցոյցերը, ի միջի այլոց, շատ մը երկիրներու ազգային եւ շրջանային Խորհրդարաններու կողմէ։ Այս փոփոխութեան կարեւորութիւնը կը շարունակուի մինչեւ այսօր եւ յայտնի կ’ըլլայ, օրինակ, Եւրոմիութեան մէջ Թուրքիոյ մուտքին պայմանաւորուածութեան։

Ճանաչումը Սփիւռքին կողմէ մղուած երկար պայքար մը եղաւ որ անոր հիմքերը ամրապնդեց, ինչպէս նաեւ զոհերուն ու անոնց ժառանգորդներուն իսկական յաղթանակ մը։ Առ այդ վերածուեցաւ ինքնութեան խորհրդանիշ մը, որ միջազգային բեմին վրայ տեղ գրաւեց։ Այդ գանձը պէտք է պահպանուի եւ զգուշութեամբ կիսուի, որովհետեւ միասնական նուաճում մըն է եւ բոլորս պէտք է մասնակից դառնանք անոր պահպանման։

Սփիւռքի եւ Հայաստանի համար նշանակած ցնցումէն զատ հիմնական եղաւ միջազգային բերումով եւ մարդկային իրաւանց դաշտին մէջ ունեցած արձագանգին։ Ճանաչման պահանջքի հիմնական հիմնաւորումը եղաւ «ազգերու յիշողութեան իրաւունքը», եւ անոր իրաւական ներկայացումը ծնունդ տուաւ, ընկերակցեցաւ եւ խորացուց ճշմարտութեան իրաւունքի հռչակումը որպէս բոլոր պետութեանց անխախտելի, անհրաժարելի եւ հիմնական իրաւունք։

Այս եղաւ հայերու թանկագին մասնակցութիւնը տիեզերական հասողութիւն ունեցող բանավէճի մը բացումին եւ զարգացման –որ սակայն ըստ շրջանին տարբեր եւ անհաւասար յառաջացումներ ունեցաւ-, որմէ ետք աշխարհը երբեք պիտի չի մոռնար մարդկութեան դէմ գործուող սոսկալի դէպքեր, ինչպէս են ցեղասպանութիւնները եւ մարդկութեան դէմ ոճիրները։

Ատկէ վերջ տեղի ունեցաւ արագ զարգացում մը, հոյակապ, այս տեսակ ոճիրներու նկատմամբ ազգային եւ միջազգային դատարաններու կողմէ դատաւարութեանց մէջ, այդքան որ ներկայիս պարզ բան է խօսիլ Արժանթինի զինուորականներուն դատապարտող դատարանի կամ Գամպոժայի, Սիէռա Լէոնայի, Ռուանտայի, նախկին Եուկոսլավիօ եւ այլ վայրերու միջազգային դատարաններուն։ Անոր կ’աւելնայ ազգային դատարաններու նկատմամբ միջազգային իրաւասութեան սկզբունքը, ինչ որ կ’արտօնէ այս տեսակ ոճիրներու դատապարտումը նոյնիսկ եթէ գործադրուած ըլլան երկրի մը սահմաններէն դուրս։

Իրականութեան մէջ, եթէ Հայաստանը մեծապէս պարտաւոր է աշխարհին ճանաչման պատճառով, առ աւելի պարտաւոր է աշխարհը Հայաստանի հանդէպ կարողացած ըլլալու, սոսկալիօրէն դժուար պայմաններու մէջ, յիշողութեան ցանցի սկզբնական վերաշինութեան, ազգերու միջեւ անոր օրինաւորութեան եւ, նոյն ժամանակ, ճշմարտութեան իրաւունքի իրաւական կառուցման։

Հարկ է յիշել թէ 1915 թուականին, Թուրքիոյ մէջ հայերու կացութեան ծանօթ ըլլալով՝ Ֆրանսան, Անգլիան եւ Ռուսիան յանձնառութիւն առին «մարդկութեան դէմ այդ ոճիրներուն» պատասխանատուներուն դատելու, ինչ որ սակայն տեղի չ’ունեցաւ։ 1919 թուականին, Փարիզի Խորհրդաժողովի ընթացքին, հասկացուեցաւ թէ հաստատութիւններն ու միջազգային օրէնքները յարմար դէին անոր համար. Խորհրդաժողովի հիմնական գաղափարը կը հաստատէր պետութեանց միջեւ գործադրուած ոճիրներու դատապարտումը, սակայն ոչ իրենց սեփական բնակչութեան դէմ գործադրուածներուն պարագային –եւ հայերը օսմանեան հպատակ էին-։

Ու թէեւ կը հաստատէր դատարանի մը ստեղծումը, նոյնպէս չի դատապարտուեցաւ Սեւրի Դաշնագրին հիմնուելով (1920), եւ չի յաջողեցաւ Մեծն Բրիտանիոյ կողմէ իր օրէնքներու համաձայն դատապարտման նախաձեռնութիւն մը։ Իր ձեռքին տակ գտնուող բանտարկեալները, Մալթայի մէջ, վերադարձուեցան Անգարա եւ ազատ արձակուեցան։ Օսմանեան կառավարութեան կողմէ հաստատուած ռազմական դատարանները (1918-1920) որոնք վճիռ տուին –անոնցմէ քիչերը գործադրուեցան- վերցուեցան Թրքական Ազգայինական Շարժումին կողմէ, եւ անոնց արխիւները –պահուած, տարածուած, թերի, քանդուած կամ գողցուած, ըստ պատմաբան Թանէր Աքճամի- ամենակարեւոր աղբիւրներէն պիտի ըլլային հաստատելու համար հայ ժողովուրդի ոչնչացման ծրագրին։ Մեղադրեալներէն շատերը բարձր պաշտօններ ստանձնեցին ազգային կառավարութեան մէջ։ Լոզանի Խորհրդաժողովին մէջ (1922-23) բոլոր ոճրագործները ներում ստացան։

Ա՛յս եւ ուրիշ այլ պատճառներ ՄԱԿի վճիռէն ետք Հայաստանին կը դնեն յատուկ տեղ մը տրուած ըլլալով որ զոհ եղող ազգային համայնք մըն է, լռութեան խաչմերուկներէն անցած է եւ իր արժանապատուութիւնը ապրած է ճանաչման ճամբով։ Ասիկա կառուցողական օրինակ մըն է մարդկութեան ամենէն լաւ տեսակէտին, ժողովուրդներու ինքնութեան եւ ապագային նոյնատեսակ կրկնութիւններ չունենալու անոր պայքարին։ Բռնութեան, պատերազմներով ազդուած աշխարհ մը կ’ապրինք, եւ վերջին տասնամեակներուն ցեղասպանութեանց ուրուականի վերածնունդը տեսած ենք Պալքաններու, Գամպոճիոյ, Ափրիկէյի Մեծ Լիճերու մէջ, եւ ներկայիս Սուտանի եւ Գոնկոյի Ժողովրդավար Հանրապետութեան կացութիւնները շատ մտահոգիչ են։ Ասոնք օրինակներ են մարդկութեան ապագայի վրայ ճնշող վտանգներուն ու սպառնալիքներուն։

Այս համատեքստի մէջ, Հայաստան հսկայ դեր եւ պատասխանատուութիւն ունի այս օրերուն տեղի ունեցող սեմինարին նման մթնոլորտներու աջակցութեան եւ ստեղծման նկատմամբ, ինչպէս նաեւ այլ տեսակի մնայուն ատեաններու, ինչպէս եւ հաստատութիւններ կամ ակադեմիաներ, ուր առիթ կը տրուի կանխարգիլման ի նպաստ գաղափարներու մշակումին, եւ իրենց լրջութեան կամ զարգացման ընթացքի համաձայն մարդկութեան դէմ ոճիրներ կամ ցեղասպան ծրագիրներ նկատուող դէպքեր։ Առ այդ, միայն հայկական պետութեան եւ Սփիւռքի համայնքային ընկերութեան գործունէութեանց միջեւ յարմարագոյն համագործակցութիւնը պիտի թոյլատրէ իսկապէս գործնական ռազմավարութիւններ զարգացնել վերջնականապէս պարտելու համար ժխտողականութիւնը։

Հայաստան ատիկա ընելու փորձառութիւնն ու բարոյական դիրքը ունի։ Խաղաղութիւնը գալարուն ճանապարհ մըն է եւ օրէ օր աւելի դժուար է հասնիլ անոր, գոնէ աշխարհի կարգ մը շրջաններու մէջ։ Կովկասի շրջանը, ուրիշներու կողքին, կարիք ունի ռիսկերու չափաւորման։ Այդ ուղղութեամբ, Լեռնային Ղարաբաղի վրայ Ատրպէյճանի սպառնալիքները, որպէս Թուրքիոյ դաշնակից, անոր բնակչութեան համար իրական վտանգ մը կը ներկայացնէ, ինչպէս նաեւ Հայաստանի Հանրապետութեան համար։ Այս կացութիւնը, ցեղասպանութեանց կանխարգիլման պայքարը, ոչ միայն ազնիւ եւ պտղաբեր առաջարկ մըն է, այլ հստակ նշանակութիւն ունի շրջանին համար։

Հայոց փորձառութիւնը այս ճանապարհը ցոյց կու տայ, եւ աշխարհին կը ներկայացնէ որպէս խաղաղութեան եւ վիճաբանութեանց խաղաղ լուծում։ Ժխտողականութիւնը կը հակասէ անոր եւ քաջ գիտենք անոր վնասակար հետեւանքներուն եւ իր աղետալի յարատեւութեան, թէ՛ միջազգային գետնի վրայ, ուր աշխարհի հետ քաղաքական եւ տնտեսական յարաբերութիւնները խոջընդոտ կը գտնեն զայն գործադրող երկիրներուն մէջ, օրինակ՝ Թուրքիան, ինչպէս նաեւ ներքին գետնի վրայ, ուր ժխտողականութիւնը ազգային մակարդակով պարտադրելը յատկապէս կը նշանակէ ժողովրդավարութիւնը ականապատել, ճնշողական սովորութիւնները, հալածանքները քաջալերել, եւ նոյն ժամանակ արդարութեան խոջընդոտել։

Այս մեծարանքը ստանալուս Հայաստանի համար միայն կրնամ մաղթել իրեն արժանի խաղաղութեան եւ յաջութեան լի ապագայ մը։ Նոյնպէս կը ցանկամ իր հարցերու խաղաղ լուծումը, համաձայն իր պատմական շահերուն, որոնք շատ անգամ վնասուած կամ յետաձգուած եղած են, անցեալին եւ ներկայիս չափազանցօրէն բարդ շրջանային մթնոլորտի մը մէջ։

Կու գամ երկրէ մը ուր Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչումը պետական դիրք մը կը ներկայացնէ, եւ ինքզինքս այս ազգին միացած կը զգամ պայքարին մէջ, որ միասնական կերպով կատարեցինք, ինչպէս նաեւ Արժանթինի նկատմամբ անոնց նուիրումին, երկիր մը որ, նոյն ժամանակ, ձեր անկեղծ աշխատասիրութիւնը ստացաւ, որ ներկայիս գոյութիւն ունին արհեստական, գիտութեան եւ հանրային կեանքին մէջ։

Պարոն Նախագահ,

Որքա՛ն կարեւոր է այս պահը մեր բոլորիս համար, որովհետեւ կրնանք զգալ թէ մաս կը կազմենք միասնական պատմութեան մը։